23 phút đọc
Tại sao người Hàn Quốc ngủ dưới sàn? Vì 1 lý do lớn: ondol (온돌), hệ thống sưởi biến sàn nhà thành chỗ ấm nhất trong nhà. Suốt nhiều thế kỷ, nhà Hàn sưởi mặt đất chứ không sưởi không khí, nên nằm ngay trên sàn hợp lý hơn nhiều so với việc kê giường nâng mình lên khỏi chỗ ấm.
Thói quen ấy đến nay vẫn định hình cách người Hàn ngủ, ngồi và bài trí nhà cửa, kể cả trong những chung cư cao tầng đầy giường. Nếu bạn sắp đến Hàn Quốc, nó cũng quyết định bạn sẽ nhận được loại phòng nào khi đặt “phòng ondol” ở nhà hanok hay qua đêm tại một khu tắm hơi kiểu Hàn.
Tóm tắt nhanh
- Ondol có nghĩa gần như “đá ấm”: khói hoặc nước nóng chạy dưới nền nhà, nên hơi ấm bốc lên từ phía dưới cơ thể bạn.
- Yo (요) là tấm nệm mỏng trải sàn; bạn ngủ trên yo, đắp ibul (이불), tức chăn bông, rồi gấp cả hai cất đi vào buổi sáng.
- Gần như mọi căn hộ ở Hàn vẫn có sưởi sàn, kể cả những nhà bây giờ ngủ giường kiểu phương Tây.
- Đặt “phòng ondol” ở khách sạn, nhà hanok hay jjimjilbang là bạn sẽ ngủ trên sàn sưởi ấm, không có giường.
Tại sao người Hàn Quốc ngủ dưới sàn? Câu trả lời mang tên ondol
Mùa đông Hàn Quốc dài, khô và lạnh, còn nhà truyền thống không có hệ thống sưởi trung tâm theo nghĩa phương Tây. Thay vì một lò sưởi ấm một bức tường, hệ thống ondol đẩy nhiệt từ đống lửa vào bên dưới toàn bộ sàn nhà. Lớp sàn đá và đất sét hấp thụ nhiệt rồi tỏa ra từ từ suốt đêm.
Khi sàn nhà chính là bộ tản nhiệt, chiếc giường cao là ý tồi. Bạn sẽ nằm đúng tầng không khí lạnh nhất. Vì vậy người Hàn trải chăn nệm thẳng trên sàn ấm, và cuộc sống hằng ngày đi theo: ngồi bệt ăn cơm ở bàn thấp, cởi giày ngay cửa cho sàn sạch, và dùng chung một phòng để ăn, tiếp khách lẫn ngủ.
Ondol nghĩa là gì?
Ondol (온돌) ghép từ on (온, ấm) và dol (돌, đá). Các văn bản Hàn cổ còn gọi nền đá sưởi này là gudeul (구들). Người Hàn đến nay vẫn nói ondol-bang (온돌방), “phòng ondol”, để chỉ bất kỳ căn phòng nào có sàn sưởi ấm để ngủ.
Hệ thống sưởi ondol hoạt động thế nào, từng bước một
Hệ thống truyền thống thông minh đến bất ngờ. Nó tận dụng nhiệt từ việc nấu nướng, nên một ngọn lửa làm được hai việc.
- Agungi (아궁이), miệng bếp. Lửa củi được nhóm ở một lỗ bếp, thường nằm trong gian bếp thấp hơn các phòng sinh hoạt. Cũng chính ngọn lửa này hay dùng để nấu cơm trong nồi gang đặt phía trên.
- Gorae (고래), các rãnh dẫn khói. Khói nóng chạy qua những đường rãnh xây dưới sàn của căn phòng kế bên.
- Các phiến đá gudeul. Đá phẳng phủ lên các rãnh để hấp thụ nhiệt, sau đó được trát kín bằng đất sét và hoàn thiện bằng nhiều lớp giấy tẩm dầu gọi là jangpanji (장판지), thứ làm nên màu vàng bóng đặc trưng của những nền nhà xưa.
- Gulttuk (굴뚝), ống khói. Khói thoát ra qua ống khói ở phía xa của ngôi nhà, kéo luồng gió đi xuyên qua sàn.
Vì nhiệt phải đi một quãng đường nên sàn không bao giờ nóng đều. Chỗ gần miệng bếp nhất là chỗ nóng nhất.
Araenmok và witmok là gì?
Araenmok (아랫목) là đầu ấm của phòng ondol, gần nguồn lửa. Witmok (윗목) là đầu mát hơn, xa lửa. Trong gia đình truyền thống, araenmok là chỗ dành cho người được kính trọng, nhường cho ông bà và khách, và các gia đình Hàn đôi khi còn ủ một bát cơm dưới tấm chăn ở đó để giữ ấm cho người về muộn. Hai từ này đến nay vẫn được dùng, kể cả trong những căn hộ có hơi ấm lan đều.
Lược sử ondol ở Hàn Quốc
Các cấu trúc sưởi sàn trên bán đảo Triều Tiên có từ thời cổ đại, và các nhà khảo cổ đã tìm thấy những dạng ban đầu trong nhiều khu định cư trong vùng. Ở dạng sơ khai, chỉ một phần căn phòng được sưởi. Qua nhiều thế kỷ, phần được sưởi mở rộng dần, và đến thời Joseon (1392 đến 1910), sàn ondol toàn phòng đã là tiêu chuẩn, từ nhà nông dân đến cung điện.
Hanok (한옥), tức nhà gỗ truyền thống Hàn Quốc với mái ngói hoặc mái tranh, được thiết kế quanh hai hệ thống: phòng ondol giữ ấm mùa đông và maru (마루), gian sảnh sàn gỗ nâng cao luôn mát vào mùa hè. Cặp đôi này là lý do một ngôi hanok mang cảm giác rất khác nhà kiểu phương Tây: một nửa được xây để giữ nhiệt, nửa kia để cho gió lưu thông.
Bước ngoặt lớn đến vào thế kỷ 20. Than tổ ong, gọi là yeontan (연탄), thay củi trong nhiều gia đình, và kéo theo một mối nguy ai cũng biết: khí carbon monoxide rò rỉ qua những nền nhà nứt. Ondol hiện đại giải quyết chuyện này bằng cách thay khói bằng nước nóng. Ngày nay, một nồi hơi chạy gas (보일러, boiler, dùng như một từ tiếng Hàn) bơm nước nóng qua hệ ống chôn trong lớp bê tông sàn. Không còn khói chạy dưới phòng nữa.
Yo, ibul và begae: chăn nệm trải sàn của người Hàn gồm những gì
Bộ chăn nệm trải sàn của Hàn Quốc là một bộ, không phải một tấm nệm đơn lẻ. Mỗi món có tên riêng, và bạn sẽ thấy những từ này trên các trang đặt phòng lẫn trong cửa hàng.
Yo (요): tấm nệm trải sàn
Yo là tấm nệm có đệm bông, trải thẳng xuống sàn. Loại truyền thống nhồi bông gòn; loại hiện đại dùng bông, sợi polyester hoặc mút hoạt tính, với nhiều độ dày khác nhau. Nó mềm hơn sàn nhà nhưng mỏng hơn nhiều so với nệm kiểu phương Tây, nên bạn vẫn cảm nhận được hơi ấm bốc lên xuyên qua.
Ibul (이불): chăn đắp
Ibul là lớp chăn phía trên, mùa đông thường là chăn bông dày hoặc chăn lông vũ, mùa hè là loại mỏng nhẹ. Người Hàn dùng “ibul” khá rộng cho mọi loại chăn, và các cửa hàng chăn ga thường treo biển bằng chính từ này.
Begae (베개): gối
Gối Hàn Quốc thường nhỏ và cứng hơn gối kiểu Mỹ. Loại kinh điển nhồi vỏ trấu kiều mạch (메밀 베개, memil begae), vỏ trấu dịch chuyển theo cổ và giữ độ mát. Có người mê. Có người thấy mấy đêm đầu như nằm gối một bị đậu toàn sỏi.
Sáng ra, tất cả được gấp và xếp vào một chiếc tủ gọi là ibuljang (이불장). Đó là cái hay thực dụng của việc ngủ sàn: căn phòng nhỏ ban đêm là phòng ngủ, ban ngày thành phòng ăn hoặc phòng khách.
Nệm trải sàn kiểu Hàn so với giường kiểu phương Tây
Cách nào hợp với bạn tùy vào cơ thể, căn phòng và khí hậu. Dưới đây là so sánh thực tế các lựa chọn chính.
| Kiểu ngủ | Cảm giác | Phù hợp nhất với | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Yo trên sàn ondol | Chắc, ấm từ bên dưới | Người nằm ngửa, phòng nhỏ, mùa đông lạnh | Hông và vai chịu áp lực với người nằm nghiêng; không khí khô |
| Yo dày hoặc nệm gấp trên sàn không sưởi | Chắc, mát hơn | Khách ở nhờ, căn hộ studio ở nước ngoài | Hơi ẩm đọng bên dưới nếu không bao giờ phơi thoáng |
| Giường kiểu phương Tây trong căn hộ có sưởi ondol | Mềm, không khí phòng ấm | Người muốn dùng giường quen thuộc | Bạn bỏ lỡ phần lớn hơi ấm từ sàn |
| Dol chimdae (돌침대), giường đá sưởi ấm | Mặt cứng, ấm, ở độ cao của giường | Người lớn tuổi thích hơi ấm ondol nhưng khó đứng dậy từ sàn | Rất cứng; xem hướng dẫn an toàn và nhiệt độ của nhà sản xuất |
| Tấm thảm ở phòng ngủ jjimjilbang | Tấm thảm mỏng trên sàn sưởi ấm | Qua đêm tiết kiệm, du khách chờ chuyến tàu | Ồn, sáng đèn và không gian chung |
Ngủ sàn có tốt cho lưng không?
Đây là câu hỏi người nước ngoài hỏi nhiều nhất, và nó đáng được trả lời thẳng: không có bằng chứng khoa học mạnh cho thấy ngủ sàn tốt hơn cho lưng của tất cả mọi người. Trên mạng có đủ kiểu khẳng định, nhưng phần lớn chỉ là chuyện kể cá nhân.
Điều có thể nói một cách hợp lý là thế này. Một bề mặt chắc và phẳng giúp cột sống không bị võng như trên chiếc nệm cũ, mềm, và nhiều người Hàn nói hơi ấm ở lưng mang lại cảm giác thư giãn, cùng lý do khiến túi chườm nóng được ưa chuộng. Một số người bị cứng lưng cho biết họ thấy dễ chịu hơn trên mặt phẳng chắc.
Người khác lại thấy tệ hơn. Người nằm nghiêng dồn trọng lượng lên hông và vai, và một tấm yo mỏng có thể khiến các khớp này ê nhức. Người đang có vấn đề về lưng, hông hoặc khớp, phụ nữ mang thai và bất kỳ ai khó đứng dậy từ tư thế thấp nên hỏi bác sĩ hoặc nhà vật lý trị liệu trước khi đổi sang ngủ sàn. Giải pháp trung gian thường dùng là yo dày hơn hoặc một lớp đệm topper chắc.
Người Hàn bây giờ còn ngủ sàn không? Chung cư hiện đại và giường
Nhiều người thì không, ít nhất không phải đêm nào. Khi Hàn Quốc đô thị hóa và các khối chung cư mọc lên khắp nơi, giường kiểu phương Tây trở nên phổ biến, nhất là với người trẻ và các cặp đôi. Đi dạo một cửa hàng nội thất Hàn, bạn sẽ thấy giường đủ mọi kích cỡ.
Tuy vậy, sưởi sàn vẫn ở lại. Chung cư Hàn Quốc đến nay vẫn được xây với ống ondol nước nóng dưới sàn, điều khiển bằng một bảng điều khiển trên tường. Nên ngay cả gia đình ngủ giường cũng đi chân trần trên sàn ấm giữa tháng Một, và bọn trẻ hay lăn ra nằm dài trên sàn phòng khách với một tấm chăn.
Những nơi ngủ sàn vẫn còn
- Nhà ông bà. Người lớn tuổi hay thích yo hơn, và nhiều gia đình giữ sẵn bộ chăn nệm dự phòng cho các dịp lễ như Seollal (설날, Tết Nguyên đán) và Chuseok (추석, lễ thu hoạch mùa thu) khi họ hàng kéo về đông đúc.
- Căn hộ studio nhỏ. Trong căn hộ một phòng, chăn nệm gấp được giúp tiết kiệm diện tích.
- Đêm mùa đông. Một số người dùng giường phần lớn thời gian trong năm sẽ ngủ sàn khi trời lạnh nhất.
- Tấm sưởi điện. Jeongi jangpan (전기장판), tấm sưởi điện, mang hơi ấm kiểu ondol lên giường.
Dol chimdae, giường đá sưởi ấm, là phương án dung hòa rõ nhất: hơi ấm ondol ở độ cao của nệm. Nó được người lớn tuổi ưa chuộng và bạn sẽ thấy nó trong các quảng cáo mua sắm trên TV của Hàn.
Ngủ sàn ở đâu tại Hàn Quốc khi đi du lịch
Bạn không cần có bà của một người bạn Hàn mới thử được ondol. Nhiều loại chỗ ở được thiết kế sẵn để bạn nằm trên sàn sưởi ấm.
Phòng ondol ở khách sạn và nhà nghỉ
Nhiều khách sạn, motel và nhà nghỉ ở Hàn liệt kê hai loại phòng: phòng giường (침대방, chimdae-bang) và phòng ondol (온돌방). Phòng ondol thường có chăn nệm gấp sẵn trong tủ và sàn sưởi ấm. Các gia đình hay chọn loại này vì xếp được nhiều người hơn. Hãy đọc kỹ mô tả phòng trên trang đặt chỗ, vì “ondol” nghĩa là không có khung giường.
Ở nhà hanok
Ở nhà hanok là bạn vào một ngôi nhà kiểu truyền thống, thường ở những khu như Bukchon tại Seoul hoặc làng hanok Jeonju ở tỉnh Bắc Jeolla. Hãy chuẩn bị cửa giấy, yo và ibul trải trên sàn sưởi ấm, và phòng tắm chung hoặc nhỏ gọn ở một số ngôi nhà cũ. Tiện nghi, kiểu sưởi và nội quy khác nhau khá nhiều, nên hãy kiểm tra thông tin chỗ ở và trang chính thức Visit Korea trước khi đặt.
Jjimjilbang (찜질방)
Jjimjilbang là khu phức hợp nhà tắm kết hợp phòng xông hơi của Hàn Quốc, nơi mọi người thư giãn trên sàn sưởi ấm, mặc đồ chung phát ở quầy vào cửa. Nhiều nơi cho phép ngủ qua đêm ở khu ngủ có thảm và gối nhỏ. Hướng dẫn jjimjilbang của chúng tôi nói về hai khu vực, phép lịch sự và việc ngủ qua đêm thực sự như thế nào. Quy định qua đêm khác nhau tùy nơi, nên hãy kiểm tra trước khi lên kế hoạch dựa vào đó.
Templestay
Các ngôi chùa Phật giáo có chương trình Templestay thường cho khách ngủ trên chăn nệm trải sàn trong phòng có sưởi. Giờ đi ngủ sớm và giờ dậy là trước bình minh. Chi tiết và lịch phòng có trên trang Templestay chính thức.
Cách ngủ ngon trên sàn kiểu Hàn: 6 bước
Đêm đầu tiên trên tấm yo có thể thấy lạ. Những bước dưới đây là điều người Hàn làm mà không cần nghĩ.
- Chỉnh nhiệt trước khi ngủ. Tìm bảng điều khiển trên tường hoặc hỏi chủ nhà. Mức vừa phải tốt hơn mức cao; sàn vẫn tiếp tục tỏa nhiệt sau khi bạn vặn nhỏ lại.
- Trải yo xa cửa. Trong phòng truyền thống, phía araenmok ấm thường gần miệng bếp hoặc cửa vào của ống nồi hơi nhất. Hãy đặt tay lên sàn để tìm ra chỗ đó.
- Xin thêm một tấm yo. Nếu bạn nằm nghiêng hoặc quen nệm mềm, xếp chồng hai tấm là chuyện bình thường và chủ nhà hiếm khi phiền.
- Chống không khí khô. Sưởi sàn làm phòng khô rất nhanh. Hãy uống nước, treo một chiếc khăn ẩm hoặc dùng máy tạo ẩm nếu có sẵn.
- Đứng dậy từ từ. Dậy từ sát sàn khiến đầu gối và hông phải làm việc. Hãy lăn nghiêng người rồi chống tay đứng lên thay vì ngồi bật dậy.
- Gấp lại vào buổi sáng. Gấp yo và ibul giúp sàn được thông thoáng, và đó là phép lịch sự được mong đợi ở hanok và templestay.
Một ví dụ thực tế: đêm đầu tiên ở nhà hanok mùa đông
Giả sử bạn nhận phòng một nhà nghỉ hanok ở Jeonju vào một buổi tối lạnh. Căn phòng trống, chỉ có một chiếc bàn thấp và một cái tủ. Bạn cởi giày ở bậc đá, mở tủ và thấy hai tấm yo, một chăn ibul cùng những chiếc gối vỏ kiều mạch.
Sàn đã ấm sẵn vì chủ nhà bật nồi hơi từ trước. Bạn trải cả hai tấm yo ở phía ấm hơn, chỉnh bộ điều nhiệt ở mức vừa, đặt ly nước gần đó rồi ngủ. Sáng hôm sau, bạn gấp mọi thứ cất vào tủ trước bữa sáng. Toàn bộ nghi thức chỉ có vậy.
Những lỗi người nước ngoài hay mắc trong phòng ondol
- Đi giày trong phòng. Sàn chính là giường. Giày luôn phải cởi ở lối vào.
- Vặn nhiệt lên tối đa. Cảm giác tuyệt trong một tiếng, rồi bạn tỉnh dậy khát nước và nóng bừng.
- Nằm thẳng trên sàn trần. Luôn dùng yo; vừa để thoải mái vừa để không nằm trực tiếp lên bề mặt nóng.
- Lỡ đặt phòng ondol. Nếu bạn cần giường vì lý do sức khỏe hoặc đi lại, hãy lọc đúng loại 침대방 hoặc “bed room”.
- Quên mang tất. Sàn hanok cũ ấm, nhưng hành lang và phòng tắm thường không. Danh sách đồ cần mang đi Hàn của chúng tôi nói về những thứ nên đem cho mùa đông.
- Để chăn nệm bày cả ngày. Ở phòng dùng chung hoặc phòng truyền thống, gấp gọn chăn nệm là mặc định lịch sự.
FAQ
Ngày nay đa số người Hàn có ngủ sàn không?
Không phải đa số mỗi đêm. Giường khá phổ biến trong các gia đình Hàn hiện đại, nhất là với người trẻ. Ngủ sàn còn tồn tại ở thế hệ lớn tuổi, trong căn hộ studio nhỏ, vào các dịp lễ khi họ hàng đến chơi, và ở hanok, chùa cùng các khu tắm hơi.
Nệm trải sàn của Hàn Quốc gọi là gì?
Nó gọi là yo (요). Nó dùng cùng ibul (이불), tức chăn hay chăn bông, và begae (베개), tức gối. Gộp lại, người ta thường gọi chung là ibul hay bộ chăn nệm, và chúng được gấp cất đi ban ngày.
Ondol có giống hệ thống sưởi sàn bức xạ không?
Ondol hiện đại là một dạng sưởi sàn bức xạ dùng nước: nước nóng từ nồi hơi chạy qua các ống trong sàn. Ondol truyền thống thì dùng khói từ lửa củi chạy qua các rãnh đá. Điểm đặc biệt của Hàn Quốc là mức độ phổ biến của nó trong nhà ở.
Ngủ sàn có hại không?
Tùy từng người. Có người thấy bề mặt chắc và ấm rất dễ chịu; người nằm nghiêng và người có vấn đề về khớp có thể thấy áp lực ở hông và vai. Không có bằng chứng mạnh cho thấy nó tốt hơn cho tất cả mọi người, nên ai có vấn đề về lưng hoặc sức khỏe nên hỏi bác sĩ hoặc nhà vật lý trị liệu.
Tôi có mua được nệm yo của Hàn ở nước ngoài không?
Có. Các chuỗi cửa hàng tạp hóa Hàn và sàn thương mại điện tử ở nước ngoài thường bán nệm yo, gối vỏ kiều mạch và tấm sưởi điện Hàn Quốc. Hãy tìm “Korean yo mattress” hoặc “Korean floor mattress”, và kiểm tra điện áp của mọi tấm sưởi điện, vì Hàn Quốc dùng điện 220V.
“Phòng ondol” nghĩa là gì khi đặt khách sạn ở Hàn Quốc?
Đó là phòng có sàn sưởi ấm và chăn nệm gấp thay vì khung giường. Phòng thường ngủ được nhiều người hơn, hợp với gia đình. Nếu bạn muốn giường, hãy chọn phòng ghi “bed” hoặc 침대.
Cách thử ondol trong chuyến đi Hàn Quốc tiếp theo
Bước đầu dễ nhất là một đêm ở nhà hanok hoặc một phòng ondol trong khách sạn thông thường, tốt nhất vào khoảng cuối thu đến đầu xuân, khi hơi ấm từ sàn thực sự có ý nghĩa. Nếu bạn đi tiết kiệm hoặc chờ chuyến tàu muộn, jjimjilbang cho bạn giấc ngủ trên sàn sưởi tương tự với ít khâu chuẩn bị hơn nhiều; chỉ cần xác nhận quy định qua đêm trên trang của nơi đó trước.
Muốn mang thói quen này về nhà? Hãy bắt đầu bằng một chiếc gối vỏ kiều mạch, rồi một tấm yo dày trên tấm thảm. Và nếu bạn tò mò về những thói quen trong nhà người Hàn, bài mê tín của người Hàn, từ fan death đến số 4 giải thích thêm một niềm tin trong phòng ngủ khiến du khách ngạc nhiên.
Bài liên quan
Nguồn k-korea.blog
Giá, giờ mở cửa và tình trạng hàng có thể thay đổi. Hãy kiểm tra trang chính thức trước khi mua hoặc đi.