24 phút đọc
Sự khác biệt giữa Bắc Triều Tiên và Hàn Quốc bắt nguồn từ năm 1945, khi bán đảo bị chia làm đôi. Trong tám thập kỷ sau đó, miền Nam trở thành một nền dân chủ và là một trong những nền kinh tế xuất khẩu lớn của thế giới, còn miền Bắc trở thành nhà nước độc đảng do ba thế hệ trong cùng một gia đình lãnh đạo. Bài viết này giải thích cuộc chia cắt diễn ra thế nào, đời sống mỗi bên ra sao và liệu có ai băng qua được đường ranh giới ấy hay không.
Tóm tắt nhanh
- Mỹ và Liên Xô chia Triều Tiên tại vĩ tuyến 38 vào năm 1945, và hai nhà nước đối địch ra đời năm 1948.
- Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953) kết thúc bằng hiệp định đình chiến chứ không phải hiệp ước hòa bình, nên về mặt kỹ thuật hai miền vẫn đang trong tình trạng chiến tranh.
- Hàn Quốc bầu trực tiếp tổng thống, còn Bắc Triều Tiên do gia tộc Kim cai trị từ năm 1948: Kim Il Sung, Kim Jong Il và hiện là Kim Jong Un.
- Dân thường hai bên không thể tự do sang thăm, gọi điện hay nhắn tin cho nhau, và DMZ rộng khoảng 4 km vẫn bị phong tỏa.
Vì sao bán đảo Triều Tiên bị chia thành miền Bắc và miền Nam?
Nhật Bản cai trị Triều Tiên như một thuộc địa từ năm 1910 đến năm 1945. Khi Nhật đầu hàng, kết thúc Thế chiến II vào tháng 8/1945, Mỹ và Liên Xô thỏa thuận mỗi bên tiếp nhận sự đầu hàng của quân Nhật ở một nửa bán đảo, lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới. Quân Liên Xô đóng ở phía bắc, quân Mỹ đóng ở phía nam.
Đường ranh này vốn chỉ mang tính tạm thời. Khi Chiến tranh Lạnh bắt đầu, các cuộc đàm phán về một chính phủ thống nhất cho cả bán đảo không đi đến đâu. Miền Nam tổ chức bầu cử dưới sự giám sát của Liên Hợp Quốc vào tháng 5/1948 và tuyên bố thành lập Đại Hàn Dân Quốc ngày 15/8/1948, với Syngman Rhee làm tổng thống. Miền Bắc tuyên bố thành lập Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên (DPRK) ngày 9/9/1948, do Kim Il Sung đứng đầu.
Cuộc chia cắt có được dự tính là vĩnh viễn không?
Không. Cả hai chính phủ đều tuyên bố mình là chính phủ hợp pháp duy nhất của toàn Triều Tiên, và đến nay hiến pháp hai bên vẫn giữ tuyên bố đó. Điều này giải thích nhiều chuyện, từ việc miền Bắc coi miền Nam là lãnh thổ cần “thống nhất” cho đến việc miền Nam xem người Bắc Triều Tiên đào thoát là công dân của mình ngay khi họ đặt chân đến.
Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953) diễn ra như thế nào?
Ngày 25/6/1950, quân đội Bắc Triều Tiên tấn công miền Nam với sự hậu thuẫn của Liên Xô. Seoul thất thủ chỉ trong vài ngày. Liên quân do Mỹ dẫn đầu, hoạt động dưới sự bảo trợ của Liên Hợp Quốc, tham chiến bên phía miền Nam, và cuộc đổ bộ lên Incheon (hải cảng phía tây Seoul) hồi tháng 9/1950 đã đảo ngược cục diện. Quân Liên Hợp Quốc tiến lên phía bắc áp sát biên giới Trung Quốc, và cuối năm 1950 Trung Quốc đưa một lực lượng rất lớn sang hỗ trợ miền Bắc.
Đến năm 1951, chiến tuyến gần như quay về quanh vĩ tuyến 38. Hai năm tiếp theo là những trận đánh đẫm máu giành từng ngọn đồi, dãy núi trong khi các bên đàm phán, chủ yếu tranh cãi về vấn đề tù binh. Hàng triệu người, cả binh lính lẫn dân thường, thiệt mạng hoặc bị thương, và vô số gia đình bị chia cắt ở hai phía của đường biên mới.
Vì sao Chiến tranh Triều Tiên vẫn chưa kết thúc?
Giao tranh dừng lại nhờ hiệp định đình chiến ký tại Panmunjom ngày 27/7/1953 giữa Bộ Chỉ huy Liên Hợp Quốc, quân đội Bắc Triều Tiên và lực lượng Trung Quốc. Chính phủ Hàn Quốc đã từ chối ký. Đình chiến là lệnh ngừng bắn giữa các lực lượng quân sự, không phải một giải pháp chính trị, và đến nay, hơn 70 năm sau, vẫn chưa có hiệp ước hòa bình nào. Vì thế bạn hay nghe câu hai miền “về mặt kỹ thuật vẫn đang có chiến tranh”.
Bắc Triều Tiên và Hàn Quốc khác nhau thế nào qua một bảng so sánh?
Bảng dưới đây đặt những điểm cơ bản cạnh nhau và chỉ dùng các sự thật đã được xác lập từ lâu. Với số liệu hiện hành như GDP hay dân số, hãy xem Ngân hàng Hàn Quốc (Bank of Korea), nơi công bố ước tính hằng năm về nền kinh tế Bắc Triều Tiên, hoặc dữ liệu dân số của Liên Hợp Quốc.
| Hạng mục | Bắc Triều Tiên (DPRK) | Hàn Quốc (Đại Hàn Dân Quốc) |
|---|---|---|
| Thủ đô | Bình Nhưỡng (Pyongyang) | Seoul |
| Thành lập nhà nước | 9/9/1948 | 15/8/1948 |
| Thể chế chính trị | Nhà nước độc đảng do Đảng Lao động Triều Tiên lãnh đạo | Dân chủ đa đảng, tổng thống do dân bầu trực tiếp |
| Lãnh đạo | Cha truyền con nối: Kim Il Sung, Kim Jong Il, Kim Jong Un (từ 2011) | Tổng thống chỉ được giữ một nhiệm kỳ 5 năm |
| Kinh tế | Kế hoạch hóa tập trung, chịu lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc, có các chợ phi chính thức | Kinh tế thị trường hướng xuất khẩu (chip, ô tô, tàu biển, giải trí) |
| Internet | Phần lớn người dân chỉ dùng được mạng nội bộ khép kín trong nước | Một trong những quốc gia có mức độ kết nối cao nhất thế giới |
| Dân số | Khoảng một nửa miền Nam | Gấp khoảng hai lần miền Bắc |
| Diện tích | Lớn hơn một chút | Nhỏ hơn một chút |
| Du khách nước ngoài | Chỉ qua các tour kiểm soát chặt, thường không mở; nhiều chính phủ khuyến cáo không nên đến | Mở cửa đón khách du lịch; nhiều quốc tịch được miễn visa hoặc xin phép nhập cảnh trực tuyến |
Hệ thống chính trị hai miền khác nhau ra sao?
Trong những thập niên đầu, Hàn Quốc nằm dưới các chính quyền độc tài, trong đó có chế độ dựa vào quân đội của Park Chung-hee và những người kế nhiệm. Các cuộc biểu tình quy mô lớn năm 1987 buộc chính quyền chấp nhận hiến pháp mới với bầu cử tổng thống trực tiếp. Từ đó, nước này có bầu cử định kỳ, quyền lực được chuyển giao hòa bình giữa các đảng đối lập, có Quốc hội do dân bầu, tòa án độc lập và một nền báo chí tự do, ồn ào.
Bắc Triều Tiên là nhà nước độc đảng. Quyền lực thực sự nằm trong tay Đảng Lao động Triều Tiên và Lãnh tụ Tối cao. Hệ tư tưởng chính thức là Juche, thường được dịch là tự lực cánh sinh, và dưới thời Kim Jong Il, nhà nước còn đề cao Songun, tức đường lối “quân đội trên hết”. Bầu cử vẫn diễn ra nhưng cử tri chỉ có một ứng viên đã được phê duyệt. Không có truyền thông độc lập, và Ủy ban Điều tra của Liên Hợp Quốc năm 2014 đã ghi nhận các vi phạm nhân quyền có hệ thống và nghiêm trọng.
Quyền lực ở Bắc Triều Tiên được chuyển giao như thế nào?
Cho đến nay, quyền lực chỉ truyền trong một gia đình: từ Kim Il Sung sang con trai là Kim Jong Il năm 1994, rồi sang Kim Jong Un sau khi cha qua đời năm 2011. Ai sẽ là người kế tiếp là một trong những câu hỏi được theo dõi nhiều nhất về đất nước này. AP News đưa tin rằng nhiều người Bắc Triều Tiên đào thoát cho rằng con gái của Kim Jong Un có khả năng là người thừa kế. Đó là quan điểm của những người đào thoát theo cách AP thu thập, không phải thông báo chính thức từ Bình Nhưỡng.
Kinh tế hai miền Triều Tiên chênh lệch thế nào?
Trong những thập niên sau chiến tranh, Hàn Quốc đi từ nghèo đói cùng cực thành cường quốc công nghiệp, giai đoạn mà người Hàn gọi là “Kỳ tích sông Hàn”. Tăng trưởng dựa vào xuất khẩu và các chaebol, tức những tập đoàn gia đình lớn như Samsung, Hyundai, SK và LG. Ngày nay bạn gặp nền kinh tế ấy mỗi khi dùng điện thoại Samsung, lái xe Hyundai hay Kia, hoặc xem phim Hàn. Bài so sánh Samsung và SK Hynix của chúng tôi giải thích mảng chip nhớ đứng sau phần lớn khối tài sản đó.
Bắc Triều Tiên vận hành nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, nơi nhà nước sở hữu phần lớn công nghiệp và đất đai. Nước này trải qua nạn đói khủng khiếp vào thập niên 1990, và từ năm 2006, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đã nhiều lần áp đặt các vòng trừng phạt vì chương trình hạt nhân và tên lửa. Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất với khoảng cách rất xa. Các khu chợ phi chính thức, gọi là jangmadang, mọc lên sau nạn đói và trở thành nguồn lương thực, hàng hóa quan trọng của người dân thường.
Bắc Triều Tiên kiếm ngoại tệ bằng cách nào?
Dưới lệnh trừng phạt, một phần lớn nguồn thu ngoại tệ được biết đến của nước này đến từ các kênh mà Mỹ và Liên Hợp Quốc cho là bất hợp pháp, gồm trộm cắp qua mạng và lao động CNTT ở nước ngoài dùng danh tính giả. Một ví dụ gần đây: theo Cleveland.com, giới chức liên bang Mỹ cho biết công ty trò chơi điện tử của một người đàn ông ở Ohio bị dùng làm vỏ bọc trong một kế hoạch trị giá 3 triệu USD liên quan đến Bắc Triều Tiên. Đây là cáo buộc của công tố viên, và tòa án chưa đưa ra phán quyết.
Đời sống hằng ngày ở Bắc Triều Tiên khác Hàn Quốc ra sao?
Khoảng cách trong đời sống thường ngày còn lớn hơn những con số kinh tế gợi ra, vì nó liên quan đến chuyện người ta được đọc gì, xem gì, nói gì và đi được đâu.
Internet, điện thoại và truyền thông
Người Hàn Quốc sống gắn liền với mạng: dữ liệu di động nhanh, ứng dụng giao đồ ăn, webtoon và dịch vụ xem phim trực tuyến. Ở Bắc Triều Tiên, đa số người dân hoàn toàn không truy cập được internet toàn cầu. Điện thoại di động có tồn tại nhưng chạy trên mạng nội địa, còn máy tính kết nối với mạng nội bộ quốc gia khép kín tên là Kwangmyong. Truyền thông nước ngoài bị hạn chế, và những người đào thoát cùng các tổ chức nhân quyền cho biết việc xem hay chia sẻ phim, nhạc Hàn Quốc bị trừng phạt rất nặng.
Người hai miền có nói cùng một ngôn ngữ không?
Có. Cả hai đều nói tiếng Hàn và viết bằng cùng một bảng chữ cái (Hangul ở miền Nam, gọi là Chosongul ở miền Bắc). Tuy nhiên sau 80 năm xa cách, vốn từ đã dần khác đi. Tiếng Hàn miền Nam đầy từ mượn tiếng Anh, còn miền Bắc cố ý thay nhiều từ nước ngoài bằng từ thuần Hàn. Người đào thoát thường nói tiếng lóng và từ mượn của miền Nam là thứ khó học nhất.
Nghĩa vụ quân sự
Cả hai nước đều bắt nam giới nhập ngũ. Ở miền Nam, thời gian phục vụ thường từ khoảng một năm rưỡi đến chưa đầy hai năm tùy binh chủng, đó là lý do các idol K-pop và diễn viên phải tạm nghỉ sự nghiệp ở tuổi hai mươi mấy. Nghĩa vụ quân sự ở Bắc Triều Tiên được cho là dài hơn nhiều, thường vào khoảng một thập kỷ đối với nam giới.
Ẩm thực hai miền có điểm chung
Thực đơn phần lớn vẫn chung: kim chi, cơm, các món canh và đồ nướng. Naengmyeon kiểu Bình Nhưỡng (mì kiều mạch lạnh trong nước dùng ướp lạnh) là món được yêu thích ở Seoul, thường do các quán của những gia đình từng chạy xuống phía nam trong chiến tranh mở ra. Nếu bạn ăn đồ Hàn ở nước ngoài, bài cách ăn thịt nướng Hàn Quốc sẽ giúp bạn nắm các thói quen trên bàn ăn ở miền Nam.
DMZ là gì và bạn có thể đến thăm không?
Khu phi quân sự Triều Tiên (DMZ) là dải đệm do hiệp định đình chiến 1953 tạo ra. Nó chạy ngang bán đảo khoảng 250 km (tương đương 155 dặm) và rộng khoảng 4 km: mỗi bên 2 km tính từ Đường phân định quân sự, tức đường biên giới thực tế. Dù tên gọi là phi quân sự, đây lại là một trong những đường biên được phòng thủ nghiêm ngặt nhất hành tinh, với hàng rào, trạm gác và bãi mìn. Vì con người bị ngăn ra ngoài suốt nhiều thập kỷ, nơi này cũng bất ngờ trở thành chốn nương náu của động vật hoang dã.
Địa điểm nổi tiếng nhất là Khu vực An ninh Chung (Joint Security Area) tại Panmunjom, nơi những dãy nhà họp màu xanh nằm ngay trên đường ranh giới. Đây là nơi lãnh đạo hai miền gặp nhau năm 2018, khi Moon Jae-in và Kim Jong Un cùng bước qua đường biên.
Tour DMZ từ Seoul
Các tour xuất phát từ Seoul thường ghé những điểm ở rìa phía nam, như công viên Imjingak, Đường hầm xâm nhập thứ ba (do miền Bắc đào và được phát hiện vào thập niên 1970) và Đài quan sát Dora, nơi bạn có thể nhìn sang lãnh thổ Bắc Triều Tiên. Tour Khu vực An ninh Chung vận hành theo hệ thống riêng, chặt chẽ hơn và đã nhiều lần bị tạm dừng qua các năm. Hãy kiểm tra trang chính thức của Tổng cục Du lịch Hàn Quốc (VisitKorea) hoặc một công ty tour có giấy phép để biết tour nào đang chạy.
Người dân có thể đi lại giữa hai miền Triều Tiên không?
Với người dân thường thì không. Giữa hai nước không có chuyến bay, tàu hỏa, thư tín hay đường dây điện thoại thông thường. Luật Hàn Quốc yêu cầu người dân phải được chính phủ chấp thuận, thông qua Bộ Thống nhất, mới được sang miền Bắc hoặc thậm chí liên lạc với người Bắc Triều Tiên. Người Bắc Triều Tiên không thể rời khỏi đất nước nếu không có phép của nhà nước. Các dự án chung như Khu công nghiệp Kaesong, nơi các công ty Hàn Quốc từng thuê công nhân Bắc Triều Tiên, đã bị đóng cửa (Kaesong đóng cửa năm 2016).
Dòng người duy nhất diễn ra là chiều một hướng: đào thoát. Hơn 30.000 người Bắc Triều Tiên đã định cư ở miền Nam, phần lớn sau một hành trình dài và nguy hiểm qua Trung Quốc và Đông Nam Á. Khi đến nơi, họ tham gia chương trình tái định cư, trong đó có trung tâm giáo dục Hanawon, trước khi bắt đầu cuộc sống mới với tư cách công dân Hàn Quốc.
Người nước ngoài có thể đến Bắc Triều Tiên không?
Chỉ qua các tour được kiểm soát chặt do những công ty được phê duyệt tổ chức, chủ yếu đi qua Trung Quốc và luôn có người của chính quyền đi kèm. Bắc Triều Tiên đóng cửa biên giới đầu năm 2020 vì đại dịch, và du lịch chỉ mở lại ở mức hạn chế, thay đổi liên tục kể từ đó. Từ năm 2017, hộ chiếu Mỹ không còn giá trị để đến Bắc Triều Tiên nếu không có xác nhận đặc biệt của Bộ Ngoại giao Mỹ. Nhiều chính phủ khác cũng khuyến cáo không nên đến đó. Hãy xem cảnh báo du lịch của bộ ngoại giao nước bạn trước khi lên bất kỳ kế hoạch nào.
Tin mới nhất về hai miền Triều Tiên là gì?
Một số bản tin gần đây cho thấy căng thẳng và ngoại giao đang ở đâu. Lưu ý rằng các tuyên bố từ truyền thông nhà nước Bắc Triều Tiên không thể được kiểm chứng độc lập.
- Tuyên bố về vũ khí: Bắc Triều Tiên cho biết hải quân nước này sẽ triển khai một loại “ngư lôi tốc độ cao” mới vào đầu năm 2027, theo NK News. Đó là tuyên bố của chính Bình Nhưỡng và chưa được xác minh.
- Ngoại giao thượng đỉnh: Một cựu quan chức Mỹ nói với The Korea Herald rằng việc Bắc Triều Tiên đòi được công nhận là cường quốc hạt nhân có thể cản trở triển vọng một cuộc gặp thượng đỉnh Trump-Kim.
- Kế vị: Bài của AP về cách những người đào thoát nhìn nhận con gái của Kim Jong Un, đã nêu ở trên, đã đưa câu hỏi về người kế vị trở lại các tiêu đề báo.
Câu hỏi thường gặp
Hai miền Triều Tiên có còn đang trong chiến tranh không?
Về mặt kỹ thuật là có. Hiệp định đình chiến năm 1953 chấm dứt giao tranh nhưng chưa bao giờ có hiệp ước hòa bình được ký. Dọc biên giới thỉnh thoảng vẫn xảy ra các vụ đụng độ, nhưng chưa có lần nào quay lại chiến tranh toàn diện.
Bắc Triều Tiên hay Hàn Quốc lớn hơn?
Bắc Triều Tiên lớn hơn một chút về diện tích. Hàn Quốc có dân số gấp khoảng hai lần và nền kinh tế lớn hơn nhiều. Để có số liệu hiện hành, hãy xem dữ liệu dân số của Liên Hợp Quốc và ước tính của Ngân hàng Hàn Quốc về kinh tế Bắc Triều Tiên.
Tôi có thể đi tham quan DMZ từ Seoul không?
Có, qua các tour có tổ chức khởi hành từ trung tâm Seoul và ghé những điểm như Đường hầm xâm nhập thứ ba và Đài quan sát Dora. Hãy mang theo hộ chiếu, và xem VisitKorea hoặc công ty tour có giấy phép để biết lịch hiện hành, vì tour đôi khi bị tạm dừng.
Người Mỹ có thể đến Bắc Triều Tiên không?
Không thể dùng hộ chiếu Mỹ thông thường. Từ năm 2017, Bộ Ngoại giao Mỹ đã khiến hộ chiếu Mỹ mất hiệu lực khi đi Bắc Triều Tiên trừ khi có xác nhận đặc biệt, và việc này chỉ được cấp trong một số trường hợp hạn chế. Hãy xem trang thông tin du lịch của Bộ Ngoại giao Mỹ để biết quy định hiện hành.
Vì sao có tên DPRK và Republic of Korea?
Đó là tên chính thức: Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên ở miền Bắc và Đại Hàn Dân Quốc (Republic of Korea) ở miền Nam. Trong tiếng Hàn, miền Nam gọi nước mình là Hanguk còn miền Bắc gọi là Choson, mỗi bên dùng một tên lịch sử khác nhau của Triều Tiên.
Hai miền Triều Tiên có bao giờ thống nhất không?
Cả hai chính phủ từ lâu đều nói muốn thống nhất, nhưng trên những điều kiện hoàn toàn khác nhau, và các cuộc đàm phán hiếm khi đi xa hơn những hội nghị thượng đỉnh và các thỏa thuận ngắn ngủi. Không ai có thể đưa ra mốc thời gian hay khả năng một cách có trách nhiệm.
Nên theo dõi, đọc và lên kế hoạch gì tiếp theo?
Nếu bạn theo dõi hai miền Triều Tiên từ nước ngoài, hãy để mắt đến ba mảng: mọi thông tin chính thức từ Bình Nhưỡng về người kế vị, việc các cuộc đàm phán thượng đỉnh Mỹ-Triều có tiến triển hay không, và những thông báo vũ khí mới (luôn coi đó là tuyên bố của nhà nước cho đến khi được xác minh độc lập). Đang lên kế hoạch đến Seoul? Hãy kiểm tra tình trạng tour DMZ ngay khi đặt vé máy bay, đừng đợi đến tuần trước chuyến đi.
Muốn cảm nhận cuộc chia cắt qua phim ảnh, bộ phim Joint Security Area (2000) của đạo diễn Park Chan-wook lấy bối cảnh Panmunjom, còn series Hạ cánh nơi anh (Crash Landing on You, 2019) của tvN, có trên Netflix ở nhiều quốc gia, là chuyện tình vượt qua đường biên. Cả hai đều là hư cấu, nhưng cho thấy cuộc chia cắt ăn sâu thế nào vào cách người Hàn kể chuyện.
Bài liên quan
Nguồn news.google.com · k-korea.blog
Giá, giờ mở cửa và tình trạng hàng có thể thay đổi. Hãy kiểm tra trang chính thức trước khi mua hoặc đi.